
Konstytucja 3 Maja 1791 roku stała się pierwszym aktem fundamentalnym w Europie i drugim na świecie, który określał zasady sprawowania władzy, trójpodział władzy i prawa obywateli. Jak na tamte czasy, była to śmiała i postępowa decyzja, która natychmiast zapisała się w historii jako symbol reform i dążenia do odnowy narodowej.
Samo uchwalenie Konstytucji było dopiero początkiem jej długiej historii. Wkrótce po jej uchwaleniu Polska utraciła niepodległość, a samo państwo zniknęło z mapy Europy na długie lata. Dlatego 3 Maja stał się nie tylko faktem historycznym, ale symbolem utraconej państwowości i tożsamości narodowej.
Już w XX wieku, wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości, dzień ten uzyskał status oficjalnego święta, stając się wyrazem wolności i ciągłości historycznej. Jednak po II wojnie światowej historia przybrała kolejny gwałtowny zwrot: w 1946 roku święto zostało zniesione i przez dziesięciolecia 3 Maja nie był oficjalnie obchodzony. Dopiero w 1990 roku odzyskał status święta narodowego.
Pomimo zakazów, pamięć o nim nigdy nie zbladła. Po prostu stała się cichsza – zachowana w rodzinach, opowieściach, tradycjach kościelnych i osobistych wspomnieniach.
I właśnie poprzez tę pamięć szczególnie wyraźnie odczuwa się więź między pokoleniami, poczucie wdzięczności i wewnętrznej odpowiedzialności za zachowanie wspólnej historii.
Dlatego tego dnia postanowiono oddać hołd Polakom, którzy z woli losu pozostali na zawsze tak daleko od ojczyzny – tu, w Uzbekistanie. Ich podróż była pełna trudnych doświadczeń: w czasie wojny i niedostatku, pośród prześladowań i represji, chorób i niedożywienia, zachowali swój język, tradycje i wiarę, obchodzili święta z dala od Polski, a mimo to pozostali Polakami – w życiu codziennym, w rodzinach i we wspomnieniach.
Dotarliśmy na ich groby w obwodzie taszkienckim: uporządkowaliśmy teren, zapaliliśmy znicze i złożyliśmy kwiaty. W pewnym momencie wszystko wokół nas zamarło, a ceremonia przestała przypominać oficjalną ceremonię. Wszystko stało się bardzo ciche i głęboko osobiste – jakby to nie była po prostu ceremonia żałobna, ale niewypowiedziana, żywa rozmowa z przeszłością.
Jacy oni byli? O czym myśleli i śnili? Jak brzmiały ich głosy?
Nigdy nie poznamy ich twarzy ani nie usłyszymy ich historii, ale dziś ich losy stały się częścią naszej wspólnej historii. Niech światło tych świec odpowie na nasze milczenie – symbol, że nikt nie jest zapomniany, dopóki żyje nasza pamięć.